 | |
"Romantiek - Een Duitse affaire"
wetenschappelijke verhandeling
oorspr. titel: 'Romantik. Eine deutsche Affäre'
auteur : Rüdiger Safranski (foto)
vertaling : Mark Wildschut
uitgever : Atlas, Amsterdam/Antwerpen
416 blz. , € 34,90
ISBN 978 90 450 0607 9
www.uitgeverijatlas.nl
|
|
Romantiek duikt te allen tijde en overal op. Na de omstreeks het begin van de negentiende eeuw tot stand gekomen bewustwording van de mogelijkheid, alle vormen en wetten die de menselijke geest zouden kunnen beknotten te doorbreken, het zogenaamd objectieve opzij te zetten en te vervangen door subjectieve fantasie, annex de ontdekking van de in principe oneindige vermogens van een brein dat durft dóór te denken tot voorbij het volkomen absurde en ongerijmde, waren het levensgevoel, de filosofische en verdere wetenschappelijke systemen en niet te vergeten de Kunst in al haar facetten voorgoed, dus tot op de dag van vandaag, verbonden met de inzichten veroorzaakt door de algemeen culturele beweging die aangeduid wordt met de term Romantiek. - Zonder de Duitse (inderdaad, de Romantiek ís in haar oorsprong een Duitse aangelegenheid - daarin heeft Safranski volkomen gelijk) fantasyschrijver Ernst Theodor Amadäus Hoffmann had Edgar Allan Poe niet de griezelverhalen geschreven, waarmee hij het hele genre van de horror-story tot op de dag van vandaag heeft beïnvloed. Science fiction, wat is die anders dan escape-literature zoals vóórgegeven in de door vele Romantiker beschreven vlucht uit de realiteit.
De Harry Pottercultus had zonder de volksverhalen over heksen, kobolden, weerwolven uit de Romantiek niet bestaan. (Ik geef maar wat voorbeelden en beperk me daarbij tot de literatuur. Wie er aardigheid in heeft, kan gemakkelijk vergelijkbare verbanden leggen op het gebied van muziek en beeldende kunst.)
Romantiek is alom tegenwoordig, er valt niet aan te ontkomen.
Of het nu gaat om vormen van de meer idyllische aspecten in het bestaan, of dat er sprake is van de duistere kanten die aan de menselijke geest ontspruiten - beide, slechts schijnbaar tegengestelde, elementen maken deel uit van ván, wortelen ìn de Romantiek.
Safranski maakt in zijn standaardwerk over de bewuste stroming dit aspect bijzonder duidelijk. Hij legt (o.a.) verbanden tussen het romantische denken en het nationaalsocialisme uit de Hitlertijd. Op pag. 349 bijvoorbeeld staat te lezen:
Op 21 mei 1933, op de zogenaamde 'dag van Potsdam', verklaart Hitler: 'De Duitser, innerlijk gebroken, geestelijk verdeeld, versnipperd in wat hij wil en daardoor onmachtig een daad te stellen, wordt krachteloos als het aankomt op het behoud van het eigen leven. Hij droomt over het recht in de sterren en verliest de bodem op aarde. [......] Uiteindelijk bleef voor de Duitse mens altijd alleen de weg naar binnen over. Als volk van zangers, dichters en denkers droomde hij dan over een wereld waar anderen in leefden, en pas als de nood en de ellende dit volk onmenselijk hard troffen, rees vanuit de kunst misschien het verlangen naar een nieuwe verheffing, naar een nieuw Rijk en daarmee naar een nieuw leven.'
Een andere door Safranski behandelde link is die tussen het romantisch denken en de politiek. Nog maar eens een citaat (pag. 391/2):
De spanning tussen het romantische en het politieke behoort tot de nog omvattendere spanning tussen het voorstelbare en het leefbare. De poging die spanning op te heffen in een eenheid die vrij is van tegenspraken, kan tot verarming of verwoesting van het leven leiden. Het leven verarmt als je je niets meer durft voor te stellen buiten dat wat je ook denkt te kunnen leven. En het leven wordt verwoest als je tot elke prijs, tot vernietiging en zelfvernietiging aan toe, iets wilt leven, alleen omdat je je het zo hebt voorgesteld. De ene keer verarmt het leven omdat het voorstelbare wordt opgegeven omwille van de lieve vrede; de andere keer breekt het onder het geweld waarmee het voorstelbare onverkort verwerkelijkt moet worden.
Het romantische hoort bij een levende cultuur, maar romantische politiek is gevaarlijk. (.....) 'De fantasie aan de macht!'- dat was vermoedelijk toch niet zo'n goed idee.
Boeiend zijn ook de verbindingen die worden blootgelegd tussen de ideeën van filosofen en literaten uit de oorspronkelijke Romantiek (de harde kern, zeg maar) en de werken van latere denkers en auteurs (Friedrich Nietzsche, Søren Kierkegaard, Martin Heidegger, Thomas Mann, Hermann Hesse, Ernst Jünger en vele, vele anderen) en Safranski maakt zich er waarachtig niet met een Jantje van Leiden vanaf.
Ik doe dat wèl, want het is onmogelijk op álles in te gaan, wat er in deze biografie van de Romantiek wordt aangekaart.
Het was voor mij alweer een fors aantal jaren geleden dat ik me met de Romantiek had bezig gehouden, en de door Safranski geboden hernieuwde confrontatie met halfvergeten namen, titels, gebeurtenissen betekende puur genieten.
Vooral ook vanwege de uitstekende samenvattingen van filosofische systemen als die van Friedrich Schlegel of Johann Gottlieb Fichte, en van literaire kunstwerken, vaak ook voorzien van interpretatorisch kanttekeningen - ik noem met name 'Prinzessin Brambilla', de sprookjesachtige novelle van E. Th. A. Hoffmann (pag. 223 e.v.), en (pag. 264 e.v.) de 'Ring des Nibelungen', Wagners bekende theaterfestival voor drie dagen en een vooravond.
Dus: wie nog een zinvolle aanvulling van de literatuurwetenschappelijke afdeling in zijn bibliotheek wenst, weet inmiddels wat hem/haar te doen staat.
Jaap Reiding
|
|
| |
